Holwierde


STEENHUIZEN EN BORGEN

Eissingeheem te Holwierde
Van de oude geschiedenis van dit huis is weinig bekend. Wel wordt in 1412 een Kaminghehues en heem te Holwierde vermeld en ook weten we, dat in 1492 de Van Ewsums een steenhuis te Holwierde bezaten, maar of ze iets met de Eissingeheem te maken hebben, is niet bekend. Verder is in de kerk een bank met jaartal 1559 en wapens die overeenkomen met die op een grafsteen te Baflo uit het jaar 1547 van Syger Eisens.

Eissingeheem zelf wordt pas in 1654 genoemd. Eigenaar is dan geweest Onno Valke. De Valcke’s komen al eerder in Holwierde voor. In 1593 en 1594 is er een kwestie over een kemenade die hoort bij een heerd die Udo Valcke gekocht heeft van wijlen Baltsar Euwkema. In 1599 is er een geschil over een graf in Holwierde. Udo Valcke krijgt dan toestemming er zijn vrouw te begraven. Udo komt ook voor onder de landdagscomparanten van Holwierde in 1607en later van 1626-1632. Zijn zoon Onno voerde in 1636 een proces tegen Iwo Aukema over een hofstede. Blijkbaar is hij in bezit gekomen van deze hofstede, waarmee Eissingeheem bedoeld zal zijn, immers in 1654 wordt bij keerskoop verkocht wijlen jonker Onno Valks borg, Eissingeheem genaamd, met het gestoelte in de kerk en bijbehorende graven, schuur, poort, brug, hovinghe, gracht, singel, plantage met zes vennen rondom het huis enz.

Koper werd Alje Bojens te Winsum. Deze is blijkbaar in Holwierde gaan wonen. Hij compareerde namelijk voor dit kerspel op de landdag van 1655-1665. De enige keer dat van een borg Eissingeheem melding wordt gemaakt, is bij de verkoop in 1654.

Huidige toestand
De singels en de bomen zouden tussen 1840 en 1850 verdwenen zijn, terwijl in 1861 het laatste overblijfsel van de borg, een kamer met een zerken schoorsteenmantel, zou zijn gesloopt. De boerderij werd in 1945 verwoest. De boerderij is in 1945 vervangen door een nieuwe. De borg moet ongeveer gestaan hebben waar het voorhuis van de oude boerderij stond. Bij de afbraak in 1945 is een stuk van de oude muur van de borg voor de dag gekomen met ronde gaten.

Scannen0002

1. Boerderij. 2. Weg naar Holwierde. 3. Weg naar de Eemsdijk. 4. Weg naar Garbindeweer.

Huis toe Nansum
Van dit huis is weinig bekend. Heel waarschijnlijk is het geslacht toe Nansum een tak van het geslacht Ripperda. Het wapen is namelijk hetzelfde, maar met verwisselde kleuren en een ander helmteken. In de kroniek van Wittewierum komt in 1208 een Eggardus de Nothensum voor en in 1267 een Ripertus de Nothensum. Duidt dit ook op verwantschap met de Ripperda’s? Verder wordt in 1452 een Ripperdeheert to Nansum in Holwierder redschap genoemd.

toe Nansum 2  - kopie toe Nansum 2  - kopie - kopie

In de 16e en 17e eeuw vindt men het geslacht Toe Nansum in de stad en Ommelanden. Enige leden ervan kunnen te Holwierde worden gelokaliseerd. Dat zijn Tyade toe Nansum, kerkvoogd te Holwierde in 1502, Eppo to Nanszum, genoemd op een grafsteen in de kerk van 1575, Wilco (Wiltie) toe Nansum, die in 1607 voor Holwierde op de landdag compareerde, en zijn zoon Coppen, die in 1616, 1618, 1622 en 1645 op de landdag verscheen. De naam van Coppen kwam ook voor op een niet meer aanwezige klok van Holwierde van 1620. Hij was toen kerkvoogd.

Het huis te Nansum wordt vermeld in 1580 bij het beleg van Delfzijl. Er lag toen een schans in de nabijheid. In 1588 is sprake van een To Nansums heerd te Holwierde. Omstreeks 1600 woonde Wiltie toe Nansum, getrouwd met Hille Lewe, op het huis en later hun zoon Coppen. Na diens dood werd het huis bewoond door meiers, die ook gebruik maakten van de toe Nansums bank in de kerk. In 1662 is het geheel eigendom van jonker Borgert van Aswede, convooimeester te Delfzijl. Daarna is er niets meer van bekend.

toe Nansum 2  - kopie

Van der Aa schrijft dat in 1845 op de plek van de oude borg 450 kubike ellen kloostersteen (kloostermoppen) is uitgegraven. De muren zouden een dikte van een el gehad hebben. Op twee ellen diepte vond men een welgeplaveide straat, ashopen en verbrande balken, wijzende op brand.

Huidige toestand
Op het borgterrein staat nu een huis met het opschrift ‘Burchstee’. De borg zal ongeveer in het midden van het terrein, waar nu de tuin is, gestaan hebben. Nu ligt het terrein lager, want er zijn in 1845 stenen uitgegraven.

toe Nansum 1

Borgen van Holwierde
Behalve Eissingeheem en Nansum van respectievelijk de families Valcke en toe Nansum, hadden ook de families Van Berum en Van Welvelde gestoelten in de kerk in het begin van de 17e eeuw. Verder is er van Johan van Berum een grafsteen van 1612. De klok van Holwierde van 1620 droeg de naam van kerkvoogd Remmert van Berum. Deze voerde van 1607-1625 voor Holwierde processen op de landdag. Bij scheiding van goederen van de ontvanger generaal van Stad en Lande viel in 1628, huis, hof, gracht en singel te Holwierde met 66.5 gras land ten deel aan zijn minderjarige kinderen Duirt, jan, en Anna. Duirt woonde waarschijnlijk op Holwierde. Of dit huis een borg was is onduidelijk.

Soortgelijks was er aan de hand met de heerd waarbij het gestoelte -Van Welveldes behoorde. Deze heerd behoorde voor 1639 aan kapitein Abraham van Solckema en zijn vrouw Clara Clant. Abraham voerde processen op de landdag voor Holwierde in 1618-1622. In 1628 woonde hij nog in Holwierde. De heerd bestond uit een behuizing, schuur en plantage onder Holwierde in Uutende gelegen, met 71 grazen binnedijks en 8 grazen buitendijks. Ook was er een poort aanwezig, hetgeen trouwens niet hoeft te wijzen op een borg.
In 1639 werd de heerd bij keerkoop verkocht. Clara Cant, nu weduwe, werd koopster. Vervolgens is de heerd aan de familie van Weleveld gekomen. In 1686 verkreeg Ephraim van Weleveld op grond van een keerskoopbrief van 1639 toegang tot de landdag. Verder is van deze heerd niets bekend.

In Wijtwerderrecht lagen op de Nes drie edele heerden die onder verschillende namen voorkomen. In 1518 wordt een van hen borg genoemd. Welke dat is geweest, is niet bekend.