Holwierde


BEDRIJVIGHEID TOT 1945
Tekst en foto’s Corrie Kool

Hoofdweg noordzijde links (gezien vanuit het noorden)

Oosterfeldwerd – een prachtige boerderij van de fam. Ritsema –  brandde met de bevrijding in april 1945 tot de grond toe af.

‘t Laanghoes – dit was een onderkomen voor mensen die om de een of andere reden niet in een gewoon huis konden of wilden wonen. Veel armoede en ellende, hier moesten mensen wonen onder omstandigheden die tegenwoordig niet meer denkbaar zijn. ‘t Laanghoes werd met de bevrijding 1945 zwaar beschadigd en werd in zijn geheel in 1965 afgebroken.

Dan krijgen we de Christelijke school, een school met veel leerlingen.

4.  Chr. lagere school met verdieping op onderwijzerswoning

De bij deze school behorende onderwijzers woning op no 82 werd met de bevrijding zwaar beschadigd en afgebroken. Het was een huis met allure.
Het volgende huis no 80 werd ook totaal verwoest. De huisnummers 78, 76 en 74  werden beschadigd. No 72 van de familie W. Stoppels en no 70 werden licht beschadigd.
Dan krijgen we no 68, hier woonde de familie Bont. Bonts mosterd was over de hele provincie bekend. Toen de Canadezen in 1985, 40 jaar na de bevrijding,  een kijkje kwamen nemen, vroegen ze waar het huis van Bonts mosterd was. Tijdens de gevechten in Holwierde kregen ze te eten in de kelder bij de familie Bont opgesierd met Bonts Mosterd.

Op no 66 was het schildersbedrijf van H. Gast.
Op no 64 woonde de familie H Scheper. Hier werden complete fietsen gemaakt, o.a. Adonis fietsen. Ook had men radio’s te koop en een elektriciteitzaak.
Daarnaast was de H.A.D.O., een autobus onderneming Scheper en Mulder. Het was hier altijd een drukte van belang.
– No 58 werd bewoond door de familie Schepel, een manufacturenwinkel.
– No 56 de familie Dijkema, een slagerswinkel.
– No 54 de familie Nienhuis. Mevrouw Nienhuis was onderwijzeres. Dit huis werd ook totaal verwoest in april ’45.
– No 52 de familie van Bergen, een schildersbedrijf.
– No 50 de familie Wichers, een kapperszaak. Dit huis werd erg zwaar beschadigd maar toch weer opgebouwd.

Op no 48 woonde smid Gorter. Hier was het een drukte van belang – paarden werden hier voorzien van nieuwe hoefijzers, ploegijzers gescherpt en de smid stond bekend door heel Nederland om zijn strohaken. Ook dit huis werd zwaar beschadigd.
smisde_hoofdweg
– No 46 een groot oud huis wat verwoest werd en weer opgebouwd.
– No 44 transportondernemer Ten Hove.
– No 42 hier woonde de familie Westerdijk, schoenmakersbedrijf. Dit huis werd ook totaal verwoest.
– No 40 Hotel, café, restaurant en doorrit van de fam. de Boer. Daarnaast was dhr. de Boer nog veehouder en commissionair. Een prachtige gebouw en bedrijf.
Boven het cafe was een mooie zaal voor feesten en toneelvoorstellingen en dat konden ze in Holwierde. Dit hele complex werd totaal door brand verwoest tijdens de bevrijding.

img678

Hoofdweg 36 was een veehoudersbedrijf van de familie J. Vogt, latere eigenaar Willem Bleeker. Voor dit huis was een groot balkengat. Hier werden de bomen voor de houtzagerij van de firma Bleeker in gegooid voor het inwateren. Dit proces duurde jaren.

Hoofdweg noordzijde rechts (gezien vanuit het noorden)

No 69 familie Jansen, dit huis werd zwaar beschadigd en er vielen veel slachtoffers; Canadezen, burgers en Duitse soldaten.
Op no 67 woonden de familie Steenhuis. Steenhuis was gemeenteveldwachter en werd tijdens de oorlog in juni 1942 door een ontploffende fosforbom gewond in Krewerd.
No 65 was een prachtig herenhuis met schuur voor vee.
No 61 woonde familie Ten Hove transportbedrijf, vooral stro en baksteen.
No 59 familie Brouwer manufacturen, later garage.
No 55 Scheper en Bosker, kruideniersbedrijf. Men ventte door verschillende dorpen in de gemeente Bierum en daarbuiten.

kruidenier_hoofdweg

- No 53 Manolia- en fruitteeltbedrijf familie v.d Molen.
– No 51 woonde familie Poort, kleermaker.
– No 49 familie Danhof, brood-, koek-  en banketbakkerij.
– No 47 familie Kamphuis, kleermaker.
– No 45 familie van Bruggen. De grootste manufacturenwinkel. De heer van  Bruggen bluste onder hevig granaatvuur en hevige gevechten tussen Canadezen en Duitsers, een begin van brand aan zijn huis.
– No 43 familie Norden, woonhuis afgebrand.
– No 41 café de Jong.
– No 39 Toxepeus, boderijder.

Krewerderweg rechts (gezien vanuit het noorden)

Krewerderweg 2,  de korenmolen “Eva” van de fam.  Norden, tevens veevoedersbedrijf.

9. Katmis gezien vanaf zuidzijde rond eeuwwisseling
Woonhuis en molen op 24 april 1945 afgebrand. In brand geschoten door de Canadezen. Volgens de Canadezen zaten er snipers in, dat zijn sluipschutters.
– No 4 veehoudersbedrijf familie Mulder. Mulder was tevens dorsmachine-machinist. De woning brandde tot de grond toe af.
– No 6 familie Spithorst, veehoudersbedrijf.
– No 8 bakker A. Oosterheert.
– No 10 familie Schepel, kleermaker.
– No 14 buschauffeur A. de Haan.
– No 16 veehoudersbedrijf diverse bewoners , Lubbers en Ter Borg.
– No 18 familie Brontsema,  postkantoorhouder + postbesteller Krewerd. Van 6 september 1944 tot april 1945 was K. Brontsema door de bezetter aangesteld als burgemeester van de gemeente Bierum.

Krewerderweg links (gezien vanuit het noorden)

No 1 Schreinwerkers Gerard en zijn broer Mulder. Wat deze mensen van hout konden maken was fantastisch. Wielen voor wagens, botervaten, boerengereedschappen, lijkkisten, teveel om op te noemen. Totaal afgebrand.
– No 3 Meerman, winkel + veehoudersbedrijf.
– No 5 familie Kool, brandstoffenhandel en bode Appingedam-Delfzijl.
– No 7 Wildeboer,  groot aannemersbedrijf voor huizen en boerderijen, tevens kruidenierswinkel.
– No 9 T. de Haan.
– No 11 Gasthuis voor meerdere gezinnen.
– No 13 Armenhuis
– No 15 Diverse bewoners.
– No17. Slager T. Oosterheert.
– No 19 Pieterman, kruidenier.
– No 21. W. R. Kool, postbesteller.
– No 23. J.K. Star, timmerman.

Stenenpad rechts (gezien vanuit het westen)

Stenenpad 2 – Knopbreker + koppelbaas. Vlas werd geripeld, daarna werd de knop gebroken en had men lijnzaad. In de oorlog maakten mensen lijnzaadolie en loogzeep.
No 4 familie Zark, veehouderbedrijf en men ventte zuivelproducten in verschillende dorpen + klein loonbedrijf.

Gedempte Haven (gezien vanuit het westen)

haven

Alle huizen aan de rechterkant van de haven zijn in de oorlog verwoest.
De haven was een zijtak van de Heekt en hoe klein ook,  gaf zij een drukte van belang. Er werd veel turf gelost. Schippers waren familie Blanken, Middel en de Boer. Bieten werden hier o.a. geladen, alle bieten werden nog met paard en wagen aangevoerd. ‘s Zomers lag de haven vol met kleine scheepjes. Hier huisden mannen en vrouwen op. De meesten waren Friezen die hier landbouwwerk verrichten. Men noemde ze ook wel vlastrekkers.
Na de oorlog is de haven gedempt en hierop staan nu de monumenten voor de Nederlandse en Canadese slachtoffers 40-45.
Dan was er ook nog een plaats naast de Heekt, ook wel moar genoemd. Dat noemde men de opslag. Hier werden de grintschepen voor de gemeente gelost. Er was ook een grote opslag voor zand want als het glad was, werd er niet met zout gestrooid maar met zand.

Hoofdweg oostzijde brug links (gezien vanuit het westen)

Direct links van de brug stond de prachtige  hout-, zaag-, pel- en korenmolen “De Hoop” van de firma Bleeker.

bleekermolenkl

Hier werd meel voor brood en gerst gepeld tot gort. In het houtzaaggedeelte werden de bomen horizontaal gezaagd  tot planken. Hoe harder het waaide, hoe meer zagen gebruikt konden worden.
Als er een inwoner van Holwierde overleden was, stonden de wieken van de molen in de rouwstand.
Behalve de molen had de familie Bleeker een handel in bouwmaterialen.

No 32 was verenigingsgebouw Tabor van de Hervormde Kerk.

Op no 30 woonde de familie Visscher – predikant. Een prachtige pastorie met gracht en bruggetje gebouwd in 1905.

pastorie

Hoofdweg oostzijde brug rechts (gezien vanuit het westen)

Aan het water direct over de brug rechts was een opslag van grint. Hier werden grintschepen gelost, turf gelost en bietenschepen geladen.
Ook was er een busdienst naar Groningen, eigenaren Job v.d. Linde en Klinkhamer, later ook N.  Stoppels.
Koren, maar ook boter van de zuivelfabriek de Toekomst werd hier geladen + diverse andere zaken werden aan- en afgevoerd.
Ook kwam er regelmatig een tankboot uit Bedum die  ondermelk = weiwater ophaalde van de zuivelfabriek  dat in Bedum werd verwerkt.
Direct hiernaast, nu huisnummer 37, stond de zuivelfabriek “de Toekomst”.

zuivelfabriek

Hier was altijd veel werk en bedrijvigheid. Melk van de boeren werd nog met paard en wagen aangevoerd uit de wijde omgeving. Lege melkbussen werden weer teruggebracht voor de volgende ronde. Van de melk maakte men roomboter en kaas. Deze producten werden vele malen bekroond. Voor de bewoners van Holwierde e.o. werd melk en vooral karnemelkse pap geleverd aan de melkventers.

Huis no 31 was het kruidenierswinkeltje van de familie Oosterheerd. Het was vooral een snoepwinkeltje wat op de jeugd een grote aantrekkingskracht had. Salmiak, zuurballen, kauwgum en verder alles wat lekker was.
Op no 29 woonde de familie Bleeker, eigenaar van  molen de Hoop, deze molen brandde in oktober 1945 af. Naast de molen had Bleeker  ook nog wat vee.

Op de wierde Holwirth is de N.H. kerk dominant aanwezig. De kerk werd met de bevrijding zwaar beschadigd, nadien werd er een geheel nieuw dak en nieuwe torenspits opgezet.

13. Holwierder kerk rond 1900

Het interieur werd ook geheel veranderd en niet tot tevredenheid van iedereen. Ondanks protest van predikant en kerkenraad, kreeg de toenmalige architect zijn zin m.b.t. zijn visie om de blik, en dus het preekgestoelte, naar het oosten te richten. Hierdoor moesten alle banken en ook het orgel van plaats veranderen.
Tijdens de bevrijdingsdagen werden in de kerk 25 Holwierders gegijzeld door de Duitsers omdat hun commandant was doodgeschoten. De Duitsers beweerden dat dit door een Holwierder was gedaan. Later bleek dat hij was doodgeschoten door een Canadees. De mensen die in de kerk gegijzeld waren, waren erg bang. Ze werden voordurend met de dood bedreigd, totdat er een goede Duitser kwam die de mannen naar huis stuurde.
Sinds 2003 – met de federatie van de Hervormde gemeente Holwierde- Krewerd en de Gereformeerde gemeente Bierum- Holwierde – draagt de kerk de naam Stefanuskerk, naar de heilige waaraan deze van oorsprong Rooms- katholieke kerk, was gewijd.

Hoofdweg zuidzijde rechts (gezien vanuit het noorden)

Hoofdweg 27 was een café, doorit en winkel van de fam. Doornbos en ook nog een veehoudersbedrijf.
Er werden ook vergaderingen gehouden, b.v. van de ijsvereniging Holwierde. 100 bezoekers op een vergadering was geen zeldzaamheid.Momenteel is er een bloemenzaak in gevestigd.

img653

Op no 21 woonde de familie Weessies, rijwielhandel en reparaties.
Op no 15 was de openbare lagere school, in 1978 verenigingsgebouw Credo van de Gereformeerde kerk en daarna in particulier bezit.

20. 'oude' Hoofdweg
Op no 13 woonde een onderwijzer, later de fam. D. Elema.
Op no 9 een voor die tijd groot veehoudersbedrijf bewoond door de familie Groenewold.
Op no 7 woonde familie R. Elema, rentenier.
Op no 5 woonde B. teR Borg.
Op no 3 “meester” Renkema, hoofd O.B.S.
Op no 1 woonde dokter Veerman. Toen die ging onderduiken vanwege zijn verzetsactiviteiten, werd het huis leeg gehaald door de Duitsers. Vervolgens woonde er kortdurend de familie Gans, wier huis in Delfzijl was gevorderd door de bezetter. Het was een Joods gezin met 2 kinderen die later allemaal  in een concentratiekamp zijn vergast.

Hoofdweg zuidzijde links (gezien vanuit het noorden)
damsterdamweg

Op no 6 familie Kuin, aannemersbedrijf.
No 12 een kruidenierswinkeltje.
Verder woonden hier veel renteniers.
Op no 14 woonde de fam. Ekema, steenfabrikant

Damsterweg (gezien vanuit het noorden)

Damsterweg no 2 familie Klaas Ritsema,  landbouwbedrijf.
Damsterweg 4  familie G. Stek, veehouder.
Damsterweg 1-17 veel veebedrijven.

18. Damsterweg

Nansumerweg

Nansumerweg 2 familie Kugel, bakker.
No 4 familie Bos, melkventer.
No 8 familie v.d Linde, eigenaar beurtschipper.
No 10 familie Slagter, veehouder.
Verder op de Nansumerweg nog enkele veebedrijven. Tevens arbeiderswoningen, chauffeurs enz.
Ook was er nog een kleine manufacturenwinkel van de fam. Rozeboom.

Nansum

Dijkweg no 3  een winkeltje.
Verder fruitteelt – ,veehouders – en grote landbouwbedrijven.

Holwierde telde tot 1945 circa 800 inwoners.
De meeste Holwierders werkten tot 1945 in Holwierde, een enkeling werkte bij Brons Motoren of de strokartonfabriek “de Eendracht” in Appingedam.
Een grote avonturier werkte in de haven van Delfzijl of ging emigreren naar de USA.