Holwierde


HISTORIE VAN NAMEN E.D.

Holwierde
Het wierdedorp Holwierde, met een radiale structuur, ontstond in de vroege middeleeuwen op een hoger gelegen kwelderwal. De kerk van het dorp wordt voor het eerst vermeld in 1247. Aangenomen mag worden dat bewoning veel eerder plaats vond dan de bouw van deze kerk.
De kern van het dorp bestaat uit 3 grotendeels aan elkaar vastgegroeide wierden. Aan de westzijde van de Groote Heekt (een maar dat vanaf het Bierumermaar naar Appingedam loopt) bevindt zich de wierde Katmis (in vroeger tijden ook wel geschreven als Katmense en nog eerder Katmingi) en aan de oostzijde hiervan de wierden Holwirth (Holwierde) en Bansum. Hol kent o.a. de betekenis van “lage’, de naam Holwierde kan dan ook lage wierde betekenen of wierde gelegen in een laagte. Ook wordt wel “heilige’ als verklaring voor hol gegeven. In 1344 wordt de naam als Halwirth en Halfwirth geschreven, wat halve wierde kan betekenen vanwege de geringe hoogte.
De naam Bansum kan mogelijk verklaart worden doordat de naam bestaat uit twee delen: Banse- en – um. Banse is een mansnaam en de uitgang – um staat voor heem. Het heem of erf waar Banse dus op woonde.
Holwierde heeft in haar verleden roerige tijden meegemaakt. Vaak was er de dreiging van het water en in 1536 werd een groot deel van het dorp vernield door Meindert van Ham. Deze van Ham was aanvoerder van de Gelderse troepen die destijds rond Appingedam ( zo’n 3000 man) strijd leverden met de keizerlijke troepen van Karel V. Het leek van Ham een goed idee om de omliggende dorpen en kerken zoveel mogelijk te vernielen zodat de vijand geen steunpunten meer in het land rondom Appingedam zou hebben.
Ook tijdens de bevrijdingsdagen in de WO II zijn alle 150 huizen verwoest of zwaar of licht beschadigd.

Tot het kerspel*  Holwierde behoren tevens het gehucht Nansum en de buurtschappen Feldwerd, Nes, Uiteinde, Klein-Wierum en Lutjeburen.

* In de middeleeuwen de benaming voor een kerkgemeente of parochie, vanaf de 16e eeuw de benaming voor een bestuurlijke eenheid en na 1800 de burgerlijke gemeente.

kerspel Holwierde

Op 26 april 2009 bracht RTV Noord met het zondagochtendprogramma “De Noordmannen” een bezoek aan Holwierde. Hierin kwam ook Koen Heidema, amateur-historicus uit Slochteren, aan het woord en deze vertelde over Holwierde het volgende:
Op dizze leste zundag van april sloagen de Noordmannen dreij vlaigen in ain klap. Dat komt omdat Holwierde nait op zokzulf staait.
Aan de westkaant van dit olle wierdedörp ligt (of lag) de wierde Katmis. Aan de oostkant ligt de wierde Bansum, bekìnd van t kerkhof. Op dat kerkhof kom ik zo nog terug.
Dizze dreij wierden vörmden, soamen mit de wierde Feldwerd (dat sunds aiwen Oldenklooster nuimt wordt) en Nansum n soort van mini-wierde rug.
En dat rugje was in olle tieden zo hoog, dat men dit streekje t hoge laand nuimde, woar wie tegenswoordeg t haile klaaigebied veur oetschelden.
Dizze dreij wierden haren ook n gezoamenleke noam: Trifliath, wat zoveul betaikent as dreij aan de vliet. En nou heur ik jou aal denken: din was deij vliet zeker de Heekt.
Mis! De Heekt stroomde hier in de vrouge middelaiwen hailemoal nait! Deij is in de loatere middelaiwen deurgroaven vanoaf Jukwerd, omdat e origineel in de richten van Marsum luip. Nee, de hier bedoulde vlaait was ‘Bierumer moar, deij dizze dreij wierden aandee en din weer in noordelijke richten stroomde!
Hail biezunder; n stroom deij eerst noar t zuden gaait en din weer noar t noorden; moar dat kon omdat Bierum/Spiek ook op zo’n höchte liggen.
De Heekt en nog n stuk of dreij klainere wotterloopkes luipen aalpmoal in zudeleke richten noar de Delle of ‘Damsterdaip. Ten noorden van t kwelderrugje van Holwierde luipen alle moaren in noordeleke richten, mit oetzunderen dus van t westeleke tangent van t Bierumer moar.
Katmis wordt in n vakoatieliest vermeld, deij opstelt is noa n grode overstomen in t begun van de 15 aaiw, as de Dullert zien grootste omvang beriekt het.
Katelmesincke is voak zöcht in t Raaiderlaand, omdat t vermeld wordt in dezulfde liest van verzopen pastoors. Katelmesincke betaikent, letterlek vertoald: hoezen op de knekelmizze. Katmis was dus n bewoonde begroafploats, n functie deij – zunder bewonen – loater deur Baanzum overnomen is.
Holwurth of Holwirth betaikent letterliek aailandwierde. Hol is aiglieks holm. t Wegloaten van deij m komt voaker veur in ons pervìnzie, denk moar aan Holwinde, Kolhol of Foxhol.
Bansum betaikent letterliek: t bondshaim of verbondshaim. Dat bån kommen wie ook tegen in t oeterste oosten van de pervìnzie en aan de aander kaant van de grup bie Boneschans en Bunde.
Dat t hier n akkerbaauwgebied was bliekt oet de noamen van Feldwerd (dat feld slagt op baauwakkers) en Nothenshem ( de olle noam veur Nansum) wat oogsthaim of
opbrengsthaim
betaikent.
De noam van de Heekt is oaflaaid van t old-vraize heecht, wat höchte betaikent en t zel jou dudeluk wezen dat dat op t hoge laand slagt.
Aan de zuudkaant stroomde de Heekt in de olle Delle ( t Damsterdaip was n wotterloop deij de Leest nuimt wer en wat oaflaid is van t old- vraize lesse, wat in dit geval de leegte betaikent).
Oet t fait dat de wotterloopkes van t Hogelaand aalpmoal in zudeleke richten luipen en deij ten zuden van t Damsterdaip in noordeleke richten, kinnen wie oaflaaiden dat de Delle of Delft gain gegroaven kenoal is, moar n noatuurlek wotter, deij in hail olle tieden Eems nuimt wer en loater Delle en noadat ze hom oetdaipt hebben, Delft en vervolgens Damsterdaip hait.

Bierumerweg
Weg naar Bierum.

Feldwerderweg
Weg naar de wierde Feldwerd, waar eens het klooster Feldwerd/Oldenklooster heeft gestaan.

Hoofdweg
Noord-Zuid verbinding door het dorp (de vroegere N33/provinciale weg)

Krewerderweg
Weg naar Krewerd.

Gedempte Haven
Parallelweg aan de Hoofdweg waar tot na de WOII de haven van Holwierde was als een zijarm van de Groote Heekt. Hier legden o.a. de turfschippers, korenschippers en grintschepen aan, tevens was er een 2-wekelijkse “daamvoarder’.

Stenenpad
Gelegen achter de Gedempte Haven en vroeger een ongeplaveid pad.

Nieuwstad
Gelegen ten zuiden en westen van de Stefanuskerk. O.a. op een deel van de kavels waar nieuwere woningen zijn gebouwd en waar aan de voorzijde hiervan de huidige peuterspeelzaal staat, stond vroeger de zuivelfabriek “De Toekomst”.
De naam Nieuwstad werd al enige tijd in de volksmond gebruikt nog voordat deze straat ook daadwerkelijk haar naam kreeg. Enige aanwonenden waren met deze gekozen naam niet gelukkig omdat zij een negatieve klank had en er reeds een ander Nieuwstad binnen de toenmalige gemeente Bierum, waartoe Holwierde als dorp behoorde voor de herindeling van 1990, bestond aan de voet van de dijk achter het dorp Bierum.
Ondanks protesten werd de naam toch door het college van B & W van de gemeente Bierum ingevoerd.

Kerkpad
Pad tussen de Hoofdweg en Nieuwstad met hieraan de ingang van de Stefanuskerk.

Nansumerweg
Weg van de wierde “Holwirth’ naar het wierdedorpje Nansum over de wierde Bansum.

Pastorielaan
Parallelweg ontsloten op de Uiteinderweg t.b.v. sociale woningbouw en seniorenwoningen. De naam is gekozen vanwege de ligging achter de voormalige pastorie van de hervormde kerk, gebouwd in 1905 op het perceel Hoofdweg 30. Hiernaast, waar nu het terrein is van het dorpshuis “De Heekt’, heeft in de middeleeuwen de oudste pastorie gestaan met bijbehorend land hierachter aan de noordzijde.
Voor de pastoriebouw aan de Hoofdweg 30 heeft een pastorie met boerderij gestaan aan de zuidzijde van de kerk, nu Hoofdweg 17 met 2 kavels hierachter aan Nieuwstad.

Uiteinderweg
Weg naar de buurtschap Uiteinde.

Het Vliet
Straat binnen het “Schelpenplan’, een nieuwe woonwijk aangelegd eind zeventiger jaren van de vorige eeuw. De naam “Het Vliet’ herinnert aan de deels nog bestaande wadpriel die loopt van Marsum naar de Eems en door dichtslibbing in Holwierde nu niet meer is dan een sloot met een verbreding aan de zuidzijde van de woonwijk “De Rippert’. Een stukje van dit vliet loopt langs de begraafplaats waarlangs deze straat loopt.

De Schelp
Straat binnen het “Schelpenplan’ en als naam gekozen omdat dit plan is aangelegd in de vorm van een schelp. Voor de aanleg in deze min of meer ronde vorm is gekozen omdat de oudere bebouwing van Holwierde gelegen is op wierden met ook ronde vormen.

Juffertoren
Straat binnen het “Schelpenplan’ welke herinnert aan de “juffertoren’ die eens stond als losse toren aan de zuidzijde van de kerk.

Bansumerweg
Straat tussen de Hoofdweg en de Nansumerweg en lopende over de wierde Bansum.

Oosterlaan
Straat ten oosten van de Bansumerweg en lopende naar de Nansumerweg.

De Rippert
Woonwijk aan de zuidzijde van het dorp en aangelegd in de zestiger jaren van de vorige eeuw.
De naam De Rippert herinnert aan het adellijke geslacht Ripperda dat met een borg in Farmsum vele landerijen in de omgeving bezat. De woonwijk is dan ook op voormalige grond van deze familie gebouwd en mogelijk heeft op of in de buurt van deze grond nog een borg of boerderij gestaan. Op een hoog gelegen stuk groenland direct achter “De Rippert’ zijn resten van bebouwing gevonden met grachten rondom.

Damsterweg
De oudste weg van Holwierde naar Appingedam.

Fivelweg
De “nieuwere’ verbindingsweg  tussen Holwierde en Appingedam, nu de ringweg om Holwierde (N33). De naam herinnert aan de oude rivier de Fivel die als veenrivier begon vanaf de hoogveenmoerassen rond Slochteren en in de vroege middeleeuwen nabij Westeremden in zee stroomde ( de Fivelboezem).

Dijkweg
De weg door Nansum naar de zeedijk.

Marsumerweg
Weg tussen de Nansumerweg en het wierdedorpje Marsum, veelal gebruikt als landbouwweg en voor fietsers en voetgangers. Het weggetje voert langs de naoorlogse bunkers, aangelegd als navigatiestation voor de Nationale Luchtmacht en gaat op grond van de gemeente Appingedam over in een fiets/voetpad.

Balkgat
De nieuwste weg in Holwierde, aangelegd in 2008 over het voormalige ‘Henderico-terrein’, een nieuwbouwwijk in de kom van het dorp. De weg verbindt het middendeel van de Hoofdweg met de Uiteinderweg. De naam ‘Balkgat’ herinnert aan de voormalige houtzagerij van de firma Bleeker, later Henderico, waarbij een balkgat een ondiepe watergang was, in dit geval als ‘zijarm’ van de Groote Heekt, om een voorraad boomstammen in de bewaren totdat deze verder konden worden bewerkt. Het achterste balkgat is op het terrein in het nieuwbouwplan bewaard gebleven.

Hiliglo
De verbinding tussen Katmis en Holwierde over de Groote Heekt wordt gevormd door een vaste brug met verhoogde opritten.Een eerdere vaste brug lag direct aan de zuidzijde van de huidige brug en werd op 24 april 1945 tijdens de bevrijding van Katmis door de bezetter opgeblazen  Deze opgeblazen brug is ruim voor de WOII aangelegd ter vervanging van een klapbrug die aan de zuidzijde van deze brug was gebouwd. Deze oeververbinding heette de Hilighlo Brug (Heilige brug) en is door kloosterlingen van klooster Feldwerd (of Oldenklooster) aangelegd om een goede verbinding te hebben tussen het klooster en de heilige put bij Solwerd te Appingedam wanneer zij hierheen gingen op bedevaart. Nu draagt de openbare basisschool in Holwierde de naam “Hiliglo’, omdat zij een oversteek wil bewerkstelligen voor de kinderen naar het voortgezet onderwijs.